Shënime në Blog

Bota jonë dy hapa përpara, një hap prapa... Rrëfimi i fituesit të Nobelit: Lajmin e mora teksa po pija çaj në kuzhinë

Isha 18 vjeç, isha kurioz, doja të studioja, të përmbushja veten dhe në Zanzibar kjo ambicie nuk gjente vend. Në atë moshë nuk ke durim, je i pamatur, i thua vetes: “Nuk është kjo ajo çka dua, po iki”. Dhe këtë bëra.
Bota jonë dy hapa përpara, një hap prapa... Rrëfimi i

Profesor Abdulrazak Gurnah, si ishte mëngjesi i 7 tetorit?
Lajmin nga Akademia Suedeze e mora rreth drekës. Isha në kuzhinë, po pija një filxhan çaj duke menduar “çfarë do ha sot?”, kur ra zilja e telefonit. Nuk e njihja numrin e mendova se mos ishte një prej atyre telefonatave që kërkojnë të të shesin ndonjë gjë. Por personi në anën tjetër, duke folur me shumë mirësjellje, më tha: “Ju është dhënë çmimi Nobel”. “Shaka është kjo? Kush jeni ju?”, iu përgjigja. Por bashkëbiseduesi, gjithmonë me mirësjellje më tha se njoftimi do të jepej saktësisht në orën 12:00. Ishte thuajse mesditë, kështu që hapa menjëherë faqen e Akademisë dhe pikërisht në atë çast po shqiptonin emrin tim. Vetëm atëherë mendova “duhet të jetë e vërtetë!” dhe thuajse menjëherë telefoni nisi të binte – një tjetër telefon, që do të thoshte se po flisja me dy aparatë njëkohësisht: me njërin me gazetarët, me tjetrin me Akademinë. Isha i vetëm në shtëpi. Bashkëshortrja ishte njeriu i parë që telefonova sapo mu dha mundësia. Ishte në park me nipin tonë dhe në fillim as ajo s’më besoi.

Po ndryshon jeta juaj?
Nga ai moment shumë duan të më urojnë, shumë gazetarë më kërkojnë. Botues të shumtë në mbarë botën interesohen të përkthejnë dhe të botojnë librat e mi. Pra është një kohë mjaft e ngarkuar, por e mrekullueshme

E gjeni veten në motivacionin e Nobelit?
Po, dhe jam i kënaqur me të. Edhe nëse janë të vërteta, vetëm disa rreshta padyshim nuk mund të përshkruajnë veprën e një jete. “Depërtimi i pakompromis dhe i dhembshur në efektet e kolonializmit dhe fatin e refugjatit” ka prekur Akademinë Suedeze, sepse zgjodhi ta nxirrte në pah pikërisht këtë dhe jam shumë i kënaqur. Por sigurisht mund të ketë këndvështrime të mëtejshme në një vepër që është shkruar në shumë vite. Disa lexues mund të kenë dashur të theksojnë, për shembull, hulumtimin e marrëdhënieve njerëzore, ose të fokusohen në interesin tim për ngjarjet historike ose bashkëkohore.

Ju vetë në moshën 18 vjeçare latë Zanzibarin për Anglinë. Ishte viti 1967, katër vite pas pavarësisë nga britanikët, tre vite pas revolucionit që krijoi Republikën Popullore të Zanzibarit, që i parapriu lindjes së Tanzanisë. Si e poqët vendimin tuaj?
Në atë kohë, autoritetet ishin shumë të dhunshme kundër kujtdo që nuk ishte dakord me to. Në veçanti kërkonin të hiqnin qafe elitën e qeverive paraardhëse që vinin nga Omani. Shumë prej atyre që në atë kohë lanë Zanzibarin, u detyruan të iknin prej disidencës apo prej linjës politike, ndërsa shumë të tjerë u burgosën e një pjesë u vra. Shumë zgjodhën të largoheshin sepse nuk mund ta duronin gjendjen e terrorit në të cilën ne të gjithë jetonim. Asokohe nuk do ta kisha quajtur veten “refugjat” për kuptimin që kjo fjalë kishte, duke simbolizuar dikë që ikën sepse është në vështirësi të rënda, i kërcënuar nga lufta apo uria. Sot termi përdoret më gjerësisht. Në atë kohë ndoshta bëhej fjalë për një vlerë më fisnike se arsyet pse u largova: vendimi im vullnetar u mor për faktin se nuk do të mund të vazhdoja shkollën atje. Isha 18 vjeç, isha kurioz, doja të studioja, të përmbushja veten dhe në Zanzibar kjo ambicie nuk gjente vend. Në atë moshë nuk ke durim, je i pamatur, i thua vetes: “Nuk është kjo ajo çka dua, po iki”. Dhe këtë bëra.

Mërgimi, kujtesa dhe identiteti janë tema të përsëritura në veprat e tij. Sa ka ndikuar përvoja personale në vepër?
Nëse bën diçka të tillë si këta të rinj që sot rrezikojnë jetën duke kaluar Mesdheun, nuk mendon për pasojat. E bën sepse ke një shtytje për t’ia dalë, për t’ia mbathur, për të ecur përpara... Ajo që nuk e kupton për momentin është se lihen shumë gjëra pas. Ka diçka tragjike në kushtet e jetesës së një të huaji, diçka që nuk e merr parasysh kur do të largohesh, kur ke një destinacion. Por ama me të arritur, apo pak përpara se të arrish, nis të mendosh për njerëzit që mund të mos i shohësh për dekada, nëse ndonjëherë do t’i shohësh, për atë që vërtet do të jesh në gjendje të bësh. Përfshihesh nga një nostalgji e thellë për shtëpinë. Dhe zakonisht duhet një kohë e gjatë përpara se gjërat të shkojnë mirë, përpara se të mund të thuash se ia vlente ajo që bëre. Të presin vite lufte dhe përvoje, gjithmonë nëse nuk ju kanë ndaluar apo nuk ju kanë mbyllur diku. Është një proces i dhimbshëm dhe i rrezikshëm. Pra, duke folur për përvojën dhe letërsinë time, unë përgjigjem: nuk është më vetëm përvoja ime. Është diçka për të cilën mund të shkruaj me njëfarë ndërgjegjeje sepse e kam kaluar, por gjithashtu përpiqem të mësoj gjatë gjithë kohës. Dëgjoj çfarë thonë njerëzit e tjerë, historitë e tyre, imagjinoj se çfarë ndjejnë. Kjo është arsyeja pse unë shkruaj për tema të caktuara: sepse kam përvojë prej tyre, por edhe sepse janë çdo ditë përballë nesh, po ndodhin, janë realiteti ynë bashkëkohor.

Ndiheni edhe ju “në hendekun mes kulturave”? Afrikan, Europian ose "Afro-Europian". Kjo e fundit është shprehja e përdorur nga autorë të ndryshëm që lidhen me dy kontinentet si Léonora Miano ose Johnny Pitts.
Ndihem të dyja: Afrikan dhe Europian. Kam jetuar dhe punuar në Angli për kaq shumë vite sa e konsideroj shtëpi, por edhe Zanzibari është shtëpi. Nuk do të përdorja termin "afro-europian" sepse sugjeron një identitet që tashmë është sintezë e diçkaje tjetër. Unë jam afrikan, jam europian dhe mund të jem diçka tjetër. Për shembull, nëse do të jetoja tani në Karaibe, prej nga vjen gruaja ime, mund të ndodhë që edhe unë të ndihem nga ai vend. Nuk dua ta thjeshtoj kompleksitetin.

Disa nga protagonistët në librat tuaj janë emigrantë që mbërrijnë në Mbretërinë e Bashkuar dhe përballen me racizëm sistematik. E keni përjetuar edhe ju? A ka ndryshuar situata me kalimin e viteve?
Racizëm ka në Europë, në Amerikë, kudo. Sigurisht që po të shohim historinë, ka qenë shumë më keq, mjaft të mendojmë për skllavërinë kur njerëzit ishin pronë e dikujt, apo edhe për terrorizmin racor. Sot, duke folur për Mbretërinë e Bashkuar që është realiteti të cilin e njoh më mirë, duket sikur ka spazma: periudha në të cilat gjërat duken se janë qetësuar, derisa nuk ndodh diçka tjetër dhe atëherë rindizen paniku dhe ankthi teksa shtypi tërbohet. Qoftë për refugjatë, azilkërkues apo emigrantë klandestinë, ajo që më shton angështinë është se autoritetet, shteti, duken të paaftë për t’iu përgjigjur në mënyrë njerëzore.

Si e shpjegoni?
Duket se kanë frikë nga elektorati ose të paktën nga ai grup që vazhdon të bërtasë dhe të çmendet prej këtyre temave. Edhe mediat luajnë pjesën e tyre, duke nxitur një histeri që herë pas here ka të bëjë me refugjatët afganë, pakistanezë, romë... Një rreth nga i cili autoritetet duket se nuk mund të dalin. Nga ana tjetër, në shoqëri, në një shkallë më të gjerë, më ngjan se ekziston një mirëkuptim më i madh: njerëz me origjinë të ndryshme rriten së bashku, fëmijët shkojnë në të njëjtat shkolla, të tjerë fejohen. Ka edhe nga ata që shikojnë futboll dhe shohin shumë lojtarë me ngjyrë. Dhe kjo dukshmëri mendoj se bën një ndryshim në aspektin e tolerancës. Vetëm se situata bëhet sërish e vështirë kur bëhet fjalë për emigrantët e rinj. Kështu që ne bëjmë vazhdimisht dy hapa përpara dhe një hap prapa, dy hapa përpara dhe një hap prapa ...

Përgjithësisht si e vlerësoni menaxhimin e çështjes së emigrantëve nga ana e Europës?
Mendoj se ka vend për t'i trajtuar më njerëzisht ata që janë në vështirësi të tilla serioze, ndryshe nga ç’bëjnë shumë qeveri europiane, me qëndrimet e tyre pa kompromise. Nuk është se nuk e dinë se si është të jesh refugjat, nuk është se s’janë aq të pasur sa të ndihmojnë. Nuk është se njerëzit që kërkojnë strehim vijnë duarbosh. Ata kanë talentet e tyre.

Viti 2021 ishte i jashtëzakonshëm për shkrimtarët afrikanë. Ju keni fituar Nobelin; afrikano-jugori Damon Galgut çmimin Booker; senegalezi Mohamed Mbougar Sarr, që tani jeton në Francë, Goncourt; mozambikasja Paulina Chiziane çmimin Camões. Çfarë përgjigje u jepni atyre që thonë se disa çmime u kushtojnë më shumë rëndësi “politikës së identiteteve” sesa cilësisë letrare të teksteve?
Mendim i gabuar. Pavarësisht nëse merren parasysh libra individualë apo autorë, sepse në disa raste janë çmime për gjithë veprën e një jete të tërë, këto çmime jepen për meritat e shkrimit, jo për identitetin.

Në kufijtë e Europës e të botës ndërtohen mure të rinj. Ju ç’të ardhme shihni?
Përderisa kemi vende me një fuqi kaq të pabarabartë në krahasim me vendet e tjera, për shembull Shtetet e Bashkuara, Rusia, por edhe të tjera, si mund t’ua ndalojmë atyre të ndërhyrjnë në lloj-lloj çështjesh? Nuk ka rëndësi se çfarë do të thotë ndërhyrja e tyre për popujt e tjerë: nëse është në interesin e tyre, ato do të bëjnë gjithçka që kanë bërë deri tani. Sa i përket Afrikës, disa gjëra po përparojnë, shumë të tjera jo. Ka ende shumë për të bërë, është e vështirë të jesh optimist, por jemi në rrugë të mbarë.

*Abdulrazak Gurnah është shkrimtar dhe akademik në “University of Kent”, i cili jeton në Mbretërinë e Bashkuar. Në vitin 2021 fitoi çmimin Nobel në letërsi “për depërtimin e tij të pakompromistë dhe të dhembshur në efektet e kolonializmit dhe fatin e refugjatit në gjirin midis kulturave dhe kontinenteve.” Kjo intervistë për Alessia Rastelli u përkthye në shqip nga Erjon Uka.